Ein stor båt ligg nær land ved Gamle Bergen. Det er båten Tonje Havstad har pussa opp, og som no er heimen hennar.

Fabrikkeigaren og mannen som i dag er byggjeleiar og kvinne.

Tonje Havstad seier det er lettare å gå ute på gata når ho er kome så langt i prosessen og dei fleste ser henne som kvinne. Foto: Monica Skjelanger Reknes

Havstad vaks opp på Nesodden utanfor Oslo. Ho vart registrert som gut ved fødselen. Som barn passa ho inn alle stader og kom godt overeins med dei fleste, men var mest med jentene på fritida.

– Eg hadde det fint som barn, men puberteten var heilt grusom, seier Havstad.

– Eg spelte ikkje fotball eller slikt. Eg gjekk på skøyter, segling og riding. Då eg bygde på stallen heime og leigde ut stallplassar, kom det fleire jenter.

Tonje Havstad held stødig kurs gjennom både storm og roleg sjø. Foto: Monica Skjelanger Reknes

Aldri blitt mobba

Det vart eit samfunn ho var ein naturleg del av og der ho passa inn. Men på 17. mai og bursdagar vart antrekk eit problem. Det enda alltid med krangling og kjefting.

Då var ho «den vanskelege guten», men ingen spurde kvifor guten hadde det vanskeleg.

– Det var på ein måte ikkje ei greie den gongen.

Havstad vart akseptert i dei fleste miljøa, klarte seg godt på skulen og vart godt likt.

– Eg var den einaste som kunne gå mellom gutane og jentene, sossane og freakane, og eg kom meg inn overalt, på ein måte. Eg vart aldri erta.

Då ho gjekk i åttande klasse, våga ho også å be ei jente ut for første gong.

– Det gjekk ikkje så bra. Etter det vart det vanskelegare med jenter, minnest ho.

Den gongen var skulen lite tilpassa flinke elevar og ho kjeda seg fort.

– Då gjekk eg heim og bygde båt eller trente i staden.

Havstad har restaurert båten ho bur i. Foto: Monica Skjelanger Reknes

14 år gammal fekk ho tak i si eiga skøyte. Denne arbeidde ho med kvar kveld i fleire år.

Det skulle likevel ta ein del år før ho tok utdanning som båtbyggjar. I mellomtida skulle livet framleis ha mykje å by på, både av godt og vondt.

Flytta til Fedje

Då Havstad flytta til Fedje, trudde alle ho var ein mann. Ho var gift med ei kvinne som ho fekk tre born saman med, men etter 20 år tok ekteskapet slutt.

På Fedje fann ho kjærleiken på nytt. Dette skulle vare i ti år og dei har eitt barn saman.

Det var først i dette forholdet, i løpet av 40-åra, at ho kjende at noko var feil. Ho høyrde ein transperson på radioen som sa at han tolte overgangen frå barn til ung mann sjølv om det var vondt, men at han aldri kunne bli ein gammal mann.

– Det var så rart, for eg trur det var det som skjedde. Eg innsåg at om eg heldt fram som før, så ville eg bli ein gammal mann. Det skremte meg veldig, for eg vil bli ei gammal dame, ler Havstad, men med eit djupt alvor i blikket.

Ho jobba hardt og vart utbrent.

– Det er veldig mange menn som forstår at dei eigentleg er transkvinner, og så kompenserer dei for det med å jobbe veldig hardt.

– Det siste eg gjorde som mann var å vere med på kvalfangst på Fedje.

Måtte permittere tilsette

Havstad er det som vert kalla transperson. Det er personar som har ein annan kjønnsidentitet enn det kjønnet som vart registrert ved fødselen, ifølgje Store norske leksikon.

– Korleis var reaksjonane på Fedje?

– Dei syntest vel eg var rar frå før, trur eg.

– Det er ikkje dei same reglane som gjeld for innflyttarar som for dei som har vakse opp der.

Havstad kom til Fedje for å opprette fabrikken for Havstad Tinn på øya. Med fleire arbeidsplassar, kom det også fleire tilflyttarar til Fedje.

– Me kom med på revyen som den beste arbeidsplassen på Fedje. Det verset hugsar eg, ler Havstad.

Men store delar av produksjonen blei seinare flytta til Asia, og Tonje Havstad måtte permittere mange av dei tilsette på Fedje.

Ho forsøkte å selje fabrikken. Det tok ti år og ho selde med tap.

Havstad sjølv kjenner seg så godtatt av familie, vener og kollegaer at ho ikkje bryr seg om at nokon seier feil pronomen av og til, som han i staden for ho. Foto: Monica Skjelanger Reknes

Det var ei tung tid for Havstad, og ho gjekk til ein psykiater, og det var han som stilte spørsmålet først.

– Han spurte om han hadde tenkt på om eg kanskje eigentleg var ei dame.

Havstad bestemte seg for å teste det ut og tok kontakt med ein lege i Bergen som er ekspert på hormonar.

– Det kjendest som om hjernen min endeleg byrja å virke slik han eigentleg skulle, seier ho om det å byrje med hormonar.

Fekk god hjelp i den tunge perioden

Då det storma som verst for Havstad på Fedje, fekk ho god støtte og hjelp frå ein god ven. Hans Krossøy eig Kremmerholmen, ein kjend og kjær stad for mange på øya. Krossøy gav henne mykje jobb som ho trengde.

– Akkurat då hadde eg ikkje fungert i eit firma, så det var til stor hjelp.

Krossøy skryter uhemma av arbeidet ho har gjort, og seier ho har gjort ein sjeldan god handverksmessig jobb.

– Prosessen med kjønnsskifte har eg ikkje sterke synspunkt på. Me har berre vore involverte i tilknyting til jobb og elles vore ven og moralsk støtte, men eg beundrer at ho har stått i vinden der, fortel Krossøy.

Hans Krossøy og kona Oddny, eig Kræmmerholmen, og er godt nøgde med arbeidet Tonje Havstad har gjort. Foto: Privat

Å vere transperson på ein liten stad

– Korleis trur du det er for eit barn som er fødd på ein liten stad som Fedje, som vil ta kjønnsskifte?

– Det er vanskelegare. Mange flyttar til byen for å vere den ein er, men det er jo menneske på Fedje som har ein annan legning, seier Havstad.

Ho seier at det er viktig å snakke om det.

– Berre det å snakke med nokon kan vere til hjelp. Om nokon ringjer meg for å seie at dei vurderer kjønnsskifte, så seier ikkje eg at dei skal operere seg. Det er ikkje snakk om rekruttering.

Det at ungdom i dag har mange fleire førebilete gjennom kjende personar er positivt, meiner Havstad.

– Ungdom lager ikkje så mykje styr av legning og det å vere kjønnssøkjande. Unge folk er ikkje så opptekne av det på ein dramatisk måte.

Ho meiner det er viktig for foreldre å vite at det kan gå bra og at barn kan bli heilt normale menneske sjølv om dei går gjennom kjønnsskifte.

Havstad seier det er viktig at foreldre veit at born kan bli heilt normale menneske med ei kjønnskorrigering, og at det er viktig å snakke om det. Foto: Monica Skjelanger Reknes

Meiner transpersonar kan bidra med mykje positivt

Det er framleis slik at transpersonar møter kritikk og stigma i samfunnet, men Havstad meiner erfaringane transpersonar har, er verdifulle for samfunnet.

– Alle som skiftar kjønn har erfaringar frå det å vere både mann og kvinne, men også frå den fasen ein ikkje har ein klar kjønnsidentitet.

– Dei modigaste av oss, dei vert verande i den fasen der dei ikkje vil definere kjønn, men vil vere hen. Det er den aller modigaste posisjonen ein kan ha. Ein seier ifrå til heile verda at det systemet som heile verda er bygd på, det vil du utfordre og gå åleine og stå for det møtet åleine i butikken, i banken eller kvar du er.

– Det tristaste eg opplever er når eg møter skeive eg kjenner som ikkje torer vise det offentleg.

Havstad ynskjer å komme attende til Fedje saman med barn og barnebarn ei helg, og nyte alt det fine med Fedje. Foto: Monica Skjelanger Reknes

Byggjeleiar og Bestemamma

I dag er Havstad blitt byggjeleiar for Håpets katedral i Fredrikstad, ei stilling der styret med biskopen i spissen, ba spesielt om henne.

I tillegg er ho blitt bestemamma til eit barn som har fått det kjønnsnøytrale namnet Iben.

– Det er nok for at ungen skal kjenne seg fri. Eg har aldri snakka med dei om det, det er dei som tenkjer slik, men eg opplever det likevel som ein indirekte anerkjenning av meg. Det hadde vore ok om dei berre ville ha rosa til jenta og, men no er det tydeleg at det ikkje er ei greie kven ho vert forelska i, eller kva kjønnsidentitet ho ender med å ha.

– Ho må kunne vere akkurat som ho er, og ho har betre moglegheiter enn det eg har hatt. Eg brukte halve livet på å kløne det til først. Det er ikkje farleg å eksperimentere, og det må ein kunne gjere.

I dag er det snart eit år sidan ho har vore på Fedje.

– Draumen min er å ta med barn og barnebarn ut til Fedje ei helg, ankre opp båten og nyte det fine med Fedje. Vere med dei ein vil og ikkje vere avhengig av samfunnet.